ABD/İsrail-İran çatışması global ticareti tehdit ediyor

0

BEĞENDİM

ABONE OL

News

0

Kırklareli Üniversitesi Öğretim Üyesi Doç. Dr. Taha Eğri, ABD/İsrail-İran eksenli çatışmanın global ticaret, güç güvenliği ve jeoekonomik istikrarlar üzerindeki tesirlerini AA Tahlil için kaleme aldı.

***

Küresel salgın ile Rusya-Ukrayna Savaşı’ndan sonra ABD/İsrail-İran eksenli çatışma, çağdaş global ticaretin ne kadar kırılgan ve birbirine bağımlı bir ağ üzerine kurulu olduğunu açık biçimde tekrar ortaya koymuştur. Bölgesel nitelikte başlayan askeri tansiyon kısa müddette güç piyasaları, deniz nakliyeciliği, sigorta maliyetleri, besin güvenliği ve gelişmekte olan iktisatların dış finansman şartları üzerinde çok katmanlı bir baskı üretmiştir. Bu nedenle kelam konusu kriz, yalnız Orta Doğu merkezli bir güvenlik sorunu olarak değil, global ticaretin maliyet yapısını ve risk algısını dönüştüren bir jeoekonomik kırılma olarak değerlendirilmelidir.

Hürmüz Boğazı ve global ticaretin kırılganlığı

Krizin merkezinde Hürmüz Boğazı yer almaktadır. İran ile Umman ortasında uzanan bu dar deniz geçidi, global güç ticaretinin en değerli darboğazlarından biridir. Hürmüz üzerinden yalnızca ham petrol değil, tıpkı vakitte sıvılaştırılmış doğal gaz, rafine eserler, gübre ve gübre üretiminde kullanılan girdiler de taşınmaktadır. Bu nedenle Boğaz’daki her türlü aksama, petrol fiyatlarında süreksiz dalgalanmaların çok ötesinde sonuçlar doğurmaktadır. Birleşmiş Devletler Ticaret ve Kalkınma Örgütünün değerlendirmelerine nazaran Hürmüz, global deniz yoluyla taşınan petrol ticaretinin yaklaşık dörtte birini ve değerli ölçüde LNG ile gübre ticaretini taşımaktadır. Hasebiyle burada oluşan risk, üretim zincirinin güç, tarım, sanayi ve lojistik halkalarına birebir anda yansımaktadır.

Çatışmanın en görünür tesiri güç fiyatları üzerinden ortaya çıkmıştır. Dünya Bankası, 2026 yılında ortalama güç fiyatlarını üst istikametli olarak besbelli bir artışla güncellemiş, Brent petrol fiyatının yıl ortalamasına ait iddialarını üst taraflı revize etmiştir. Bu tablo, güç ithalatçısı ekonomiler için cari açık, enflasyon ve üretim maliyeti baskısı, güç ihracatçısı alternatif üreticiler açısından ise, süreksiz gelir artışı manasına gelmektedir. Lakin global ticaret açısından asıl sorun, fiyat artışının kendisinden fazla fiyatların hangi düzeyde istikrar kazanacağının öngörülememesidir. Firmalar, güç maliyetlerini hesaplayamadıklarında yatırım, üretim ve sevkiyat kararlarını ertelemekte bu da ticaret hacminin yavaşlamasına yol açmaktadır.

Bu süreç, “belirsizlik maliyeti” kavramını global ticaretin merkezine yerleştirmiştir. Hürmüz Boğazı büsbütün kapalı olmasa dahi, geçiş güvenliğine ait kuşku, nakliyat maliyetlerini artırmaktadır. Gemilerin beklemesi, rota değiştirmesi, daha yüksek güvenlik tedbirleri alması yahut savaş riski sigortası yaptırmak zorunda kalması, ticaretin görünmeyen maliyetlerini büyütmektedir. Deniz nakliyeciliğinde savaş riski sigortasının yine fiyatlanması fiili bir ambargo kadar güçlü bir tesir yaratmaktadır. Maliyetlerdeki artış sevkiyatların ertelenmesine, ticari süreçlerin iptal edilmesine ve riskli güzergahların kullanım oranlarının azalmasına yol açmaktadır. Bu sonuçlar, çatışmanın petrol tankerlerinin yanı sıra global lojistik itimadını amaç alan bir şoka dönüştürmektedir.

Enerji şokunun etkileri

Enerji piyasalarındaki tansiyon, besin ve tarım piyasalarına da dolaylı ama güçlü biçimde yansımaktadır. Doğalgaz ve güç maliyetleri, bilhassa azot bazlı gübre üretiminin temel belirleyicilerindendir. Dünya Bankası, 2026 yılında gübre fiyatlarında kayda bedel artışlar beklemekte, üre fiyatlarındaki yükselişin ziraî üretim maliyetleri üzerinde önemli baskı oluşturacağını belirtmektedir. Birleşmiş Milletler’e bağlı Besin ve Tarım Örgütü de güç ve gübre maliyetlerindeki artışın, besin fiyatları üzerinde üst taraflı baskı oluşturduğunu vurgulamaktadır. Bu sorun, krizin toplumsal boyutunun en hassas noktasını temsil etmektedir. Zira güç fiyatlarındaki artış, sanayi maliyetlerini yükseltirken gübre fiyatlarındaki artış, besin arzını ve ziraî verimliliği tehdit etmektedir. Münasebetiyle Hürmüz merkezli bir güvenlik sorunu, kısa müddette besin enflasyonu ve hasebiyle besin güvenliği sıkıntısına dönüşebilmektedir.

Çatışmanın bir başka tesiri, tedarik zincirlerinin tertip biçiminde görülmektedir. Global salgın ile Rusya-Ukrayna Savaşı sonrasında zati sorgulanmaya başlanan “tam vaktinde üretim” modeli, Hürmüz riskiyle daha kırılgan hale gelmiştir. Firmalar düşük stokla çalışma stratejisinin maliyet avantajını korumak ile kriz devirlerinde arz kesintisine uğrama riski ortasında tekrar tercih yapmak zorunda kalmaktadır. Bu bağlamda “tam zamanında” üretimden “risklere karşı stoklu” üretime yöneliş hızlanabilir. Fakat bu geçiş, daha fazla depo maliyeti, daha yüksek işletme sermayesi muhtaçlığı ve daha kıymetli tedarik manasına gelmektedir. Sonuçta global ticaretin ünite maliyeti kalıcı biçimde yükselme ihtimali bulunmaktadır.

Makroekonomik seviyede ise bu çatışma bilhassa enflasyon ve iktisadi büyüme üzerinde tesirli olmaktadır. Güç, navlun ve sigorta maliyetleri ithalat fiyatlarını yükselttiğinde, merkez bankalarının enflasyonla çaba alanı daralmaktadır. Bilhassa güç ithalatçısı gelişmekte olan ülkelerde kur baskısının, dış finansman maliyetlerinin ve cari açığın birebir anda artma riski bulunmaktadır. Dünya Bankası’nın global büyüme varsayımlarını aşağı taraflı yenilemesi, çatışmanın yalnız bölgesel bir risk olarak görülmediğini, global büyüme görünümünü de zayıflattığını göstermektedir. Bu tablo, borçluluk seviyesi yüksek ve dış finansmana bağımlı ekonomiler için daha kırılgan bir iktisadi ortam yaratmaktadır.

Gelişmekte olan ülkeler bu süreçten daha olumsuz etkilenmektedir. Afrika ve Güney Asya’daki güç ve besin ithalatçısı ekonomiler hem yüksek güç faturası hem gübre maliyetleri nedeniyle çift istikametli baskı altındadır. Bu ülkelerde kamu bütçeleri, sübvansiyon yükleri ve dış borç servis maliyetleri artarken, hane halklarının besin ve güç harcamalarına ayırdığı hisse da yükselmektedir. Böylelikle jeopolitik çatışmanın ticari tesirleri, toplumsal refah ve yoksulluk sıkıntılarıyla iç içe geçmektedir.

Türkiye’nin pozisyonu ve yeni jeoekonomik dengeler

Türkiye açısından bakıldığında, krizin temel yansıması güç ithalat faturası, enflasyon ve lojistik maliyetler üzerinden olacaktır. Petrol ve doğalgaz fiyatlarındaki artış, cari istikrar üzerinde baskı yaratmakta, akaryakıt ve üretim maliyetleri üzerinden enflasyonu beslemektedir. Ayrıyeten navlun ve sigorta maliyetlerindeki artış, ihracatçıların rekabet gücünü zayıflatmaktadır. Türkiye’nin Orta Doğu pazarlarıyla ticari ilgileri, bölgesel talep daralması ve ödeme riskleri nedeniyle dolaylı biçimde etkilenmektedir.

Bölgesel ticaretin, Türkiye iktisadı için olumlu tesirleri de dikkati çekmektedir. Arz güvenliği açısından alternatif yol olarak jeo-stratejik bir pozisyonda olan Türkiye, Irak’tan gelen petrolün taşınması ve Suudi Arabistan ile başta tren yolu olmak üzere lojistik ağların inşası için kritik bir avantaja sahiptir. Bölge ülkelerinin Basra Körfezi’nin dışında ticari yol arayışları için Türkiye değerli bir stratejik ortak haline gelmiştir.

İran–ABD barış görüşmelerinde kaydedilen olumlu gelişmeler, tarafları genel bir çerçeve muahedesine şimdiye kadarki en yakın noktaya taşımıştır. Fakat iki taraftan gelen olumlu iletilere karşın muahede şimdi katılaşmamış ve resmi olarak imzalanmamıştır. Yapılması planlanan muahedenin çok boyutlu yapısı, tarafların ortak bir yerde uzlaşmasını zorlaştırmaktadır.

Bu çatışma bir mutabakat ile sonlandırılmış görünse de bölgesel ve global bağlarda kalıcı sonuçlara yol açacaktır. Bu noktada Körfez ülkeleri güç ve mal ihracatında yeni stratejiler geliştirmek zorunda kalacaktır. İran’ın Hürmüz Boğazını istediği vakit kapatabileceğini göstermesi bölge ülkeleri için kıymetli bir tehdittir. Ayrıyeten geçtiğimiz ay ABD’nin petrol ihracatı açısından birinci sıraya gelmesi de yeni bir periyoda girildiğinin göstergesidir. Petrol fiyatlarındaki dalgalanma ve petrol arz istikrarı artık ABD merkezli bir eksene kaymaktadır. Birleşik Arap Emirlikleri’nin (BAE) OPEC’ten ayrılması da petrol ticareti ve siyasi bağlantılar açısından orta ve uzun vadede yeni istikrarlar de doğuracaktır.

Sonuç olarak ABD/İsrail-İran eksenli çatışma, global ticaretin yalnızca üretim kapasitesine değil, inançlı geçiş yollarına, sigorta sistemine, güç arzına ve politik öngörülebilirliğe bağlı olduğunu göstermiştir. Hürmüz Boğazı’ndaki çatışma ortadan kalksa dahi firmalar ve devletler bu krizden sonra tedarik zincirlerini daha güvenlik odaklı yine tasarlama eğiliminde olacaktır. Bu nedenle jeopolitik istikrarsızlık artık süreksiz bir dışsal şok değil global ticaretin maliyetlerini, güzergahlarını ve stratejik önceliklerini yine belirleyen kalıcı bir öge haline gelmektedir.

[Doç. Dr. Taha Eğri, Kırklareli Üniversitesi İktisat Fakültesi Öğretim Üyesidir.]

Makalelerdeki fikirler muharririne aittir ve Anadolu Ajansının editoryal siyasetini yansıtmayabilir.